Paggiddiatan a nagbaetan dagiti rebision ti "Jorge Luis Borges"

79 dagiti byte ti nainayon ,  7 years ago
m
nagsimpa
(naipatarus manipud idiay en:Jorge Luis Borges http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jorge_Luis_Borges&oldid=548219210)
m (nagsimpa)
| influenced = [[César Aira]], [[Paul Auster]], [[Ricardo Piglia]], [[Jean Baudrillard]], [[Adolfo Bioy Casares]], [[Roberto Bolaño]], [[Gabriel García Márquez]], [[Giannina Braschi]], [[Italo Calvino]], [[Julio Cortázar]], [[Philip K. Dick]], [[Umberto Eco]], [[Michel Foucault]], [[Carlos Fuentes]], [[Danilo Kis]], [[Gilles Deleuze]], [[Jacques Derrida]], [[Stanisław Lem]], [[Orhan Pamuk]], [[Georges Perec]], [[Thomas Pynchon]], [[José Saramago]],<ref>[http://www.ft.com/cms/s/2/bfaf51ba-e05a-11de-8494-00144feab49a.html#axzz1L3wH1OFW FT.com "Small Talk: José Saramago"]. "Amin a nabasbasak ket nakaimpluensia kaniak iti aniaman a banag. Urayno naibagak dayta, ni Kafka, Borges, Gogol, Montaigne, Cervantes ket kankanayon kakadua."</ref> [[W. G. Sebald]], [[Enrique Vila-Matas]], [[Gene Wolfe]], [[William Gibson]], [[David Foster Wallace]], [[Mark Z. Danielewski]], [[Harlan Ellison]], [[Kyle Muntz]], [[John Barth]], [[Jeff VanderMeer]], [[Peter LaSalle]]}}
 
Ni '''Jorge Francisco Isidoro Luis Borges''' (24 Agosto 1899 – 14 Hunio 1986), naamammoan a kas ni '''Jorge Luis Borges''' ({{IPA-es|ˈxorxe ˈlwis ˈborxes|lang}}), ket maysa idi a anga [[Arhentina|Arhentino]] saa mannurat ti ababa a sarita, manalaysay, mannaniw ken agipatpatarus a naipasngay idiay [[Buenos Aires]]. Dagiti obrana ket arakupenna ti "karaketerkarakter ti saan a kinapudno kadagiti amin a literatura".<ref>Jozef, Bella. "Borges: linguagem e metalinguagem". Iti: ''O espaço reconquistado''. [[Petrópolis]], [[Rio de Janeiro|RJ]]: Vozes, 1974, p.43.</ref> Daggiti naindayegan a liblibrona, ''[[Ficciones]]'' (1944) ken ''[[Ti Aleph (urnong ti ababa a sarita)|Ti Aleph]]'' (1949), ket ururnong dagiti ababa a sarita a naisilsilpo babaen dagiti sapasap a tema a kas dagiti tagtagainep, labirinto, dagiti biblioteka, sarsarming, ay-ayup, piksional a manmannurat, pilosopia, relihion ken Dios. Dagiti obrana ket nakaiparawad iti pilosopiko a literatura ken ti pay pantasia ken dagiti kita ti [[salamangka a realismo]]. Ti kita ti ket nagtigtay a sumupiat ti realismo salamangka/[[Naturalismo (ararte)|naturalismo]] ti maikasangapulo ket siam a siglo.<ref name="MasinaFive">{{Pt}} Masina, Lea. (2001) "Murilo Rubião, o mágico do conto". In: ''O pirotécnico Zacarias e outros contos escolhidos''. [[Porto Alegre]]: L & PM, p5.</ref><ref>{{Pt}}__, "O maravilhoso no Novo Mundo: ecologia e discurso", (1992) ''Ecologia e discurso''. Rio de Janeiro, Tempo Brasileiro pp. 115–129.</ref><ref>Theo L. D’Haen (1995) "Salamangka aRealismo ken Kalpasan a modernismo: Panakaikkat ti Sentro kadagiti Pribilihio a Sentro", iti: Louis P. Zamora ken Wendy B. Faris, ''Salamangka a Realismo: Teoria, Pakasaritaan ken Komunidad''. Duhan ken Londres, Unibersidad ti Duke a Pagmalditan pp. 191–208.</ref> Iti kinapudno, ti kritiko a ni Angel Flores, ket isu ti iimunaimmuna a nagusar ti termino, ket nanguyunanangiyuna ti rugianpanangirugi ti daytoy a tignay iti ''Historia universal de la infamia ([[Ti Sangalubongan a Pakasaritaan ti Inpamia]])'' ([[1935 iti literatura|1935]]) ni Borges .<ref>Iti konperensiana ti "Naisalamangka a Realismo iti Espaniol Amerikano" (Nova York, MLA, 1954), nasakbayan a naipablaak iti ''Hispania'', 38 (2), 1955. Nupay kasta, adda dagiti kritiko a mangipanunot kenni Borges iti sinarunona ken saan a maysa apudnoa salamangka realista.</ref> Adu dagiti eskolar a nagisingasing a ti nagkarkaro a panagbulsek ni Borges ket timmulong kaniana nga agpartuta kadagiti nipabpabaroanipabpabaro a simbolo ti literario babaen ti panagpanpanunot.<ref>Iti ababa, ti kinabulsek ni Borges ket nangiturong kaniana a nagparabor ti daniw ken dagiti ababa a salaysay ngem kadagiti nobela. ''Ferriera'', Eliane Fernanda C. "O (In) visível imaginado em Borges". Iti: Pedro Pires Bessa (ed.). ''Riqueza Cultural Ibero-Americana''. Campus de Divinópolis-UEMG, 1996, pp. 313–314.</ref> Dagiti naladaw a panakisinnao ti daniwna nga adda dagiti kultural a pigura a kas ni [[Spinoza]], [[Luís de Camões|Camões]], ken [[Virgil]].
 
Idi 1914 ti pamiliana ket immalisda idiay [[Suisa]] nga idiay ket simmrek a nagadal, a nakagun-od ti baccalauréat manipud ti [[Collège de Genève]] idi 1918. Ti pamilian ket kanayonda a nagbanbaniaga idiay Europa, a mairamin kadagiti ipapan idiay [[España]]. Idi isubsublina idiay Arhentina idi 1921, ni Borges ket nangrugrugi a nagipabalaak kadagiti daniwna ken dagiti salaysay iti [[surrealista]] a literario a warwarnakan. Isu ket nagtrabaho pay a kas bibliotekero ken lektor ti publiko. Idi 1955 isu ket naidutok a kas ti direktor ti [[Nailian a Biblioteka ti Arhentino a Republika|Nailian a Publiko a Biblioteka]] (''Biblioteca Nacional'') ken propesor ti Literatura idiay [[Unibersdad ti Buenos Aires]]. Idi 1961 isu ket naamammoan ti sangalubongan apanakaikaskaso idi nakaawat ti immuna ken maymaysa laeng a ''[[Prix Formentor|Prix Internasional]]'', a nakibinningay ti daytoy a gunguna kenni [[Samuel Beckett]]. Idi 1971 isu ket nangabak ti [[Premio Herusalem]]. Dagiti obrana ket naipatarus ken nawatiwat a naipabpablaak idiay Estados Unidos ken idiay Europa. Ni Borges ket nalaing kadagiti nadumaduma a pagsasao. Ni Borges ket nangiruknor ti naudi nga obrana, ''Los Conjurados'' (''Dagiti Konspirador''), iti siudad ti Hinebra, Suisa, ken isu idiay, idi 1986, ti nagpilianna a pakatayan.<ref>[http://southerncrossreview.org/48/borges-barili.htm Ni Borges iti Biag ken Patay] Entrebista babaen ni Amelia Barili</ref>
[[Papeles:Borges 1921.jpg|thumb|Ni Jorge Luis Borges idi 1921 iti edad a 22]]
 
Ni Jorge Luis Borges ket naipasngay iti maysa nga na-edukado a tengnga a klasea pamilia idi Agosto 1899. Nasayaat ti biagda ngem saanda met a nabaknang tapno makataengda idiay puseg ti ili ti Buenos Aires. Isuda ket nagtaengda idiay [[Palermo, Buenos Aires|Palermo]], ti napangpanglaw idi a suburbo ti siudad. Ti ina ni Borges, a ni Leonor Acevedo Suárez, ket nagtaud ti maysa a tradisional a taga-Uruguay a pamilia iti "puro" a [[Tatto a Criollo|criollo]] (Espaniol) a kaputotan. Ti pamilia ti inana ket nairamanda idi kadagidi Europeano a panagtaeng iti Abagatan nga Amerika, ken kankanayo ti inana a nangisarsarita kadagiti kinatured a tigtignayda.<!--<ref Name="LRB"/>--> Ti 1929 a libro ni Borges a ''Cuaderno San Martín'' ket nairaman ti daniw nga "Isidoro Acevedo," a nangilaglagip iti apongna a lalaki, a ni Isidoro de Acevedo Laprida, ti maysa asoldado ti Buyot ti Buenos Aires. Ti kaputotan ti Arhentino nga anogado a ni [[Francisco Narciso de Laprida]], Acevedo ket nakilablaban idi kadagiti gubat iti [[GUbat ti Cepeda (1859)|Cepeda]] idi 1859, ti [[Gubat ti Pavón|Pavón]] idi 1861, ken ti [[Gubat ti Los Corrales|Los Corrales]] idi 1880. Ni Isidoro de Acevedo Laprida ket pimmusay ti pulmunia idiay nakaipasngayan a balay ti apokona alalalki a ni Jorge Luis Borges. Ni Borges ket dimmakkel a nakangkangeg ti naiwagwag a maipanggep ti gloria ti pamilia. Ti ama ni Borges, a ni Jorge Guillermo Borges Haslam, ket paset ti kaputotan ti Espaniol, paset a kaputotan ti Portuges, ken guddua nga Inggles, ket anak payapay a lalaki ti maysa a koronel. Ni Borges Haslam, nga ti inana ket maysa nga Inggles, ket dimmakkel nga nagsasao iti Inggles idiay balayda ken kankanayon nga innal-alana ti pamialiana a nagbanbaniaga idiay Europa. Ti Inglatera ken Inggles kaaduan a nagusgustuan iti balay ti pamila.<!--<ref Name="LRB"/>-->
 
Idi agatawenagtawen ti siam, ni Jorge Luis Borges ket inpatarusna ti ''[[Ti Naragsak a Prinsipe ken Dadduma pay a Sarsarita#"Ti Naragsak a Prinsipe"|Ti Naragsak a Prinsipe]]'' ni [[Oscar Wilde|Wilde]] iti Espaniol. Daytoy ket naipablaak iti maysa a lokal a warnakan, ngen dagidi gayyemna ket inpagarupanda a ti agpayso a nagsurat idi ket ti amana.<ref>[[Harold Bloom]] (2004) ''Jorge Luis Borges'' (Biokritiko ni Bloom) Infobase Publishing ISBN 0-7910-7872-8</ref> Ni Borges Haslam ket maysa idi nga abogado ken manursuro ti sikolohia a nagsangsanglad kadagiti literario nga aspirasion. Ti kinun-kuna ni Borges iti amana "nangpadas nga agbalin a maysa a mannurat ken napaay iti daytoy a panagpadas." Nangisurat ti, "kaaduan kadagiti tattaok ket soldadoda ken Ammok a saanakto a kasta, Nababainanak, iti kasapsapaan, a nagayayat iti libro a tao ken saan a tao iti aksion."<!--<ref Name="LRB"/>-->
 
Ni Borges ket nsursruan idi idiay balayda aginggana idi agtawen ti sangapulo ket maysa, makasasao ti dua, nagbasbasa iti Shakespeare iti Inggles idi agtawen iti sangapulo ket dua.<!--<ref Name="LRB"/>--> Ti pamilian ket nagtataeng iti maysa a dakkel a balay nga adda iti maysa nga Inggles a biblioteka nga adda kadagiti sumurok a sanagaribu a tomo ti liblibro; Ni Borges ker nangibagbaga idi a "no masalsaludsod kaniak ti kangrunaan a pasamak iti biagko, Maibagbagak a ti biblioteka ti amak."<ref>Borges, Jorge Luis, "Dagiti autobiograpiko a notal", ''The New Yorker'', 19 Septiembre 1970.</ref> Ni tattangna ket nagsardeng a nagsansanay iti linteg gaputa saan unayen a makakita a dumtenganto a sakit ti anakna a lalaki. Idi 1914, ti pamilia ket immalisda idiay [[Hinebra]], Suisa, ken nagyanda idiay kadagiti simmaruno a dekada idiay Europa.<!--<ref Name="LRB"/>--> Ni Borges Haslam ket inagagasan idi babaen ti maysa nga espesialista iti mata idi Hinebra, bayat a ti anakna a lalaki ken ti anakna a babai a ni [[Norah Borges|Norah]] ket nagbasbasada, nga idiay a nakaadal ti Pranses ni Borges junior. Isu ket nagbasbasa ti [[Thomas Carlyle|Carlyle]] iti Inggles, ken nangrugrugi a nagbasbasa iti pilosopia iti Aleman. Idi 1917, idi isu ket agtawen iti 18, naamammuanna ni Maurice Abramowicz ken narugi ti maysa a literario a pannakaigayyem a agpautto idi amin a kabibiagna.<!--<ref Name="LRB"/>--> Isu ket nakagun-od iti [[baccalauréat]] manipud idiy [[Collège de Genève]] idi 1918.<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=oHzs8vuBQU8C&pg=PA16&dq=borges++Coll%C3%A8ge+de+Gen%C3%A8ve+baccalaur%C3%A9at&hl=en&sa=X&ei=G-PDULCbCMK30QXuroD4Dg&sqi=2&ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&q=borges%20%20Coll%C3%A8ge%20de%20Gen%C3%A8ve%20baccalaur%C3%A9at&f=false ''Ni Borges ken ti Piksionna: Ti Alagaden iti Isipna ken Arte'']
(1999) Gene H. Bell-Villada, Unibersidad ti Texas a Pagmalditan, p.&nbsp;16 ISBN 9780292708785</ref><ref group='Nota' name='f'>Ni Edwin Williamson ket nangisingsingasing iti ''Borges'' (Viking, 2004) a ni Borges ket saan idi a nakaturpos iti ''baccalauréat'' (pp.&nbsp;79-80): "isu idi ket mabalin a saan a nagikaskaso iti ''baccalauréat,'' gaputa ginurgurana ken nagbutbuteng ti panageksamen. (iti kinapudno, isu ket saan a nakaturpos ti panagadalna ti nanagato nga eskuelateskuela)." </ref> Ti Borges a pamilia ket nangikeddeng, a gapu kadagiti politikal a riribok idiay Arhentina, nagtultuloyda a nangnaed idi Suisia idi las-ud ti gubat, a naggigianda idiay aginggana idi 1921. Kalpasan ti [[Sangalubongan a Guat I]], ti pamilia ket ket naggigianda kadagiti nadumaduma asiudad iti tallo a tawen: ti [[Lugano]], Barcelona, [[Majorca]], Seville, ken Madrid.<!--<ref Name="LRB"/>-->
 
Iti dayta apanawen, ni Borges ket nakaduktal kadagiti sinursurat ni [[Arthur Schopenhauer]] ken ti ''[[The Golem (Meyrink)|The Golem]]'' (1915) ni [[Gustav Meyrink]] a nagbalinan kadagiti nakaimpluensiaan kadagiti obrana. Idiay Espana, ni Borges ket nagbalin a kameng ti literario a tignay ti [[avant-garde]], kontra-Modernista a [[Ultraismo|Ultraista]], nga inpatakder babaen ni [[Apollinaire]] ken ni [[Marinetti]], nga aside kadagiti [[Imagista]]. Ti immuna adaniwna, "Himno iti Baybay," a naisurat iti estilo ni [[Walt Whitman]], ket naipablaak idi iti magasin a ''Grecia''.<ref>{{cite book|last=Wilson|first=Jason|title=Jorge Luis Borges|page=37|isbn=1-86189-286-1|publisher=Reaktion Books|year=2006}}</ref> Bayat nga adad idi idiay Espana, isu ket nakasarungkar kadagiti naidayegan nga Espaniol a mannurat, a mairaman ni [[Rafael Cansinos Assens]] ken ni [[Ramón Gómez de la Serna]].
[[Papeles:JorgeLuisBorges.jpg|thumb|Ni Jorge Luis Borges idi tawtawen ti 1940, retrato a naala manipud ti "Historia de la Literatura Argentina Tomo II" (1968)]]
 
Idi 1921, ni Borges ket nagsubli ken ti pamiliana idiay Buenos Aires. Bassit laeng ti pormal nga edukasionna, awan dagiti kualipikasionna ket bassit laeng dagiti gayyemna. Nangisursurat iti maysa agayyemna a ti Buenos Aires ket "tinurayanen babaen dagiti arriviste, babaen dagiti husto nga agtutbo nga awanan kadagiti maipapan ti isip nga alikamen, ken dagiti balasang a nadekorasionan".<!--<ref Name="LRB"/> -->Intugotna ti doktrina iti [[Ultraista a tignay|Ultraismo]] ken nangirugi ti pagsapulanna, a nagipabpablaak kadagiti sureal a daniw ken dagiti salaysay kadagiti literario a warnakan. Idi 1930, ni Nestor Ibarra ket tinawtawaganna ni Borges ti "Nalatak nga Apostol ti [[Criollismo]]," a nagramrambak ti rehionalismo ti Latin nga Amerika.<ref>[http://www.borges.pitt.edu/english.php Sentro ti Borges, Unibersidad ti Pittsburgh]. Naala idi 2010-08-16</ref> Ni Borges ket nangipablaak kadagiti immuna anaipablaak a daniwna, ti ''Fervor de Buenos Aires'', idi 1923 ken nagiparawad ti avant-garde a panagrepaso iti ''[[Martín Fierro (magasin)|Martín Fierro]]''. Ni Borges ket kimmaddua a nangipatakder kadagiti warnakan ti ''Prisma'', ti warnakan a naiwarwaras babaen ti panagikabil kadagiti kopia kadagiti diding ti Buenos Aires, ken ''Proa''. Iti kinaudi a biagna, ni Borges ket nagbabbabawi kadagitoy a nasapa a pablaak, ken nagpanpadas a gimmatang kadagiti amina a naamammuan a kopia tapno dagitoy ket makednganda a madadael.<ref>[http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/exboroth.html ''Borges: Dagiti Dadduma a Panagsuksukimat 1937–1952''. Napno a Pangyuna babaen ni James Irby. Unibersidad ti Texas ISBN 978-0-292-76002-8 ] Naala idi 2010-08-16</ref>
 
Babaen ti tengnga ti tawtawen ti 1930, isu ket nangrugrugi a nagsuksukimat kadagiti eksistensial a saludsod ken piksion. Nagob-obra iti maysa nga estilo a tinawtawagan ni Ana María Barrenechea iti "Irrealidad." Adu pay dagiti dadduma a mannurat ti Latin Amerika, a kas ni[[Juan Rulfo]], [[Juan José Arreola]], ken ni [[Alejo Carpentier]], ket nagsuksukimatda paya kadagitoy a tema, a naimpluensiaan babaen ti [[Penomenolohia (pilosopia)|penomolohia]] ni [[Husserl]] ken ni [[Heidegger]] ken ti [[eksistentialismo]] ni [[Jean-Paul Sartre]]. Iti daytoy nga urat, ti biograpona a ni Williamson ket nangiyunayunay iti pannakadangran iti panangibatay iti maysa a nairaem iti autobiograpiko para iti limaon wenno tono kadagiti naisangsangayan nga obrana: liblibro, pilosopia ken panagpanpanunot ket kaaduan a nagtaudan kadagiti pudno nga inspirasion kaniana a kasla dagiti nasanay a panagbiagna.<!--<ref Name="LRB"/>--> Manipud ti immuna a pablaak, ni Borges ket kankanayon idi a nagparparawad iti ''[[Sur (magasin)|Sur]]'' (''Abagatan''), a nabangon idi 1931 babaen ni [[Victoria Ocampo]]. Daytoy idi ti kangrunaan a literario a warnakan ti Arhentina ken timmulong kenni Borges a makabiruk ti pammadayawna.<ref>{{cite web|url=http://www.villaocampo.org/ing/historico/cultura_1.htm |title=Ivonne Bordelois, "The Sur Magazine" Villa Ocampo Website |publisher=Villaocampo.org |date= |accessdate=2011-08-24}}</ref> Ni Ocampo ket nagipayammo kenni Borges kenni [[Adolfo Bioy Casares]], ti sabali pay a nadayeg a pigura iti [[Arhentino a literatura]], nga isu ket agbalinto a kankanayon a kummaduan ken gayyemna. Isuda a dua nagsursuratda kadagiti adu nga obra, nga adda babaen dagiti nom de plume [[H. Bustos Domecq]], a mairaman dagiti serie ti detektibo a parodia ken dagiti pantasia a sarsarita. Idi las-ud dagitoy a tawen, ti maysa a gayyem ti pamilia a ni [[Macedonio Fernández]] ket nagbalin a nagruna nga impluensia kenni Borges. Dagitoy dua ketnagituronda kadagiti pakisinnaritaan kadagidi café, away a papanan, wenno idiay bassit nga apartamento ni Fernández idiay distrito ti [[Balvanera]] district. Isu ket nagparparang iti naganna iti "[[Dialogo a maipanggep ti Dialogo]] ni Borges,"<ref>Borges, Jorge Luis. Trans. Mildred Boyer ken ni Harold Morland. ''Dreamtigers''. Unibersidad ti Texas a Pagmalditan, 1985, p. 25.</ref> a ditoy a nakisinnarita dagitoy dua ti immortalidad ti kararua.
 
Idi 1933, ni Borges ket nakagun-od ti editorial a pannkaidutok iti literario a suplemento ti warnakan ti ''Crítica'', nga idiay ket immuna a nangipablaak kadagiti pirgis a kalpasanna ket naurnong a aks ti ''Historia universal de la infamia'' (''[[Ti Sangalubongan a Pakasaritaan ti Inpamia]]'', 1936).<!--<ref Name="LRB"/>--> Ti libro ket nangiraman ti dua akita ti panagsurat. Ti immuna ket iti baetan dagiti salaysay a saan a piksion ken dagiti ababa a sarita, a nagus-usar kadagiti maipapaan ti piksion a pamay-ay a mangibaga kadagiti pudno a sarita. Ti maikadua ket buklen dagiti literario a palso, nga immununa nga inpasa ni Borges a kas dagiti pannkaipatarus dagiti annamong manipud ti nadayeg ngem saan unay a nabasbasa nga ob-obra. Kadagiti simmarsaruno a tawen, isu ket nagserbi a kas maysa a literario nga agbalbalakad para iti kamara pagipablaakan iti ''[[Emecé Editores]]'' ken linawas a nagsursurat kadagiti pablaak para iti ''El Hogar'', a nairuar manipud idi 1936 aginggana idi 1939. Idi 1938, ni Borges ket nakabiruk ti trabaho a kas ti umuna a katakunaynay iti Munisipio a Bilioteka ti Buenos Aires idiay Miguel Cané, ti maysa a nagtrabtrabaho a klase a lugar. Bassit laeng dagiti libro idiay, a naibaga kaniana a ti papangkatologo ti ad-adu ngem sangasut a libro iti tunggal maysa nga aldaw, ket awanen ti maibati a maaramid para kadagiti dadduma nga empleado ken makitanto a kasla dakes daytoy. Ti trabaho ket inaramidna laeng iti maysa nga oras iti tunggal maysa nga aldaw ken dagiti nabati nga orasna ket naggigian idiay sirok iti biblioteka, a nagsursurat kadagiti artikulo, dagiti ababa a sarita ken dagiti pananagipatarus.<!--<ref Name="LRB"/>-->
 
==Dagiti nota==
==Adu pay a mabasbasa==
{{refbegin|30em}}
*{{cite book | last = Agheana | first = Ion | title = Ti KayataKayatna saoen ti PanaakasanayPannakasanay iti Prosa ni Jorge Luis Borges | publisher = P. Lang | location = Frankfurt Am Main | year = 1988 | isbn = 0-8204-0595-7 }}
*{{cite book | last = Agheana | first = Ion | title = Ti Prosa ni Jorge Luis Borges | publisher = P. Lang | location = Frankfurt Am Main | year = 1984 | isbn = 0-8204-0130-7 }}
*{{cite book | last = Aizenberg | first = Edna | title = Ti Aleph a Mangngabel: Bibliko, Kabbalistiko ken Hudaiko nga Elelemnto ni Borges | publisher = Scripta Humanistica | location = Potomac | year = 1984 | isbn = 0-916379-12-4 }}